Unia Europejska wywiera dziś na krajach członkowskich coraz to większe naciski w zakresie składowania odpadów komunalnych. Celem jest ich redukcja, a w dłuższej perspektywie zaniechanie składowania odpadów, które nadają się do recyklingu. W związku z tym składowiska odpadów będą zamykane, a następnie poddawane rekultywacji. Czym jest rekultywacja składowisk i jakie niesie ona w sobie korzyści?

Czym jest rekultywacja składowisk?

Rekultywacja składowisk to w zasadzie ostatni etap eksploatacji takich obiektów. Głównym zadaniem rekultywacji składowisk jest nadanie im lub przywrócenie terenom oddanym pod składowiska nowych wartości użytkowanych i przyrodniczych. Sam proces jest wieloetapowy i dosyć trudny. Rekultywację uznaje się za skuteczną, jeżeli doszło do zaniechania lub przynajmniej zminimalizowania negatywnego wpływu na środowisko. Rekultywacja to również próba integracji obszaru składowiska z jego otoczeniem.

Pięć etapów rekultywacji odpadów komunalnych

Z założenia proces rekultywacji terenów poskładowiskowych podzielić można na pięć etapów. Pierwszym z nich jest przygotowanie rekultywacji. W tym miejscu ustala się przyczyny oraz skutki degradacji, sporządza również dokumentację geodezyjną, ale też wybiera metody rekultywacji, po czym opracowuje dokumentację. Jako że ważne jest nie tylko rozeznanie uwarunkowań terenu, ale też uwzględnienie koncepcji zagospodarowania składowiska, ostatecznie rekultywacja zależna jest od czynników środowiskowych, warunków lokalnych, możliwości finansowych i stanu zagospodarowania terenu składowisk. Ocena tych wszystkich czynników rozstrzyga o najefektywniejszym kierunku rekultywacji. Ten może być leśny czy rolny, ale również budowlany i rekreacyjny.

Kolejnym etapem jest rekultywacja techniczna. Na tym etapie prac uzyskuje się właściwe ukształtowanie terenu wraz z infiltracją wód gruntowych, odtworzeniem gleb, odgazowaniem złóż odpadów i stworzeniem infrastruktury, która będzie niezbędna do użytkowania tego terenu po zakończeniu wszystkich prac.

Po rekultywacji technicznej miejsce ma rekultywacja biologiczna i szczegółowa. Rekultywowane składowisko na tym etapie musi zostać zagospodarowane odpowiednią roślinnością. Ta nie tylko zapobiega erozji gleby, ale również zapewni terenowi funkcję sanitacyjną, a także zabezpieczy statyczność skarp. Ważne natomiast, aby była to właściwa roślinność, która będzie odpowiednia pod względem dostarczonej wody i nawadniania. W końcu nie mniej istotny może być sposób nasadzania.

Po zabiegach technicznych i zagospodarowania rekultywowanego terenu roślinnością następuje czwarty etap prac. W nim uzupełnia się nasadzanie roślinności, a przy okazji wykonuje zabiegi agrotechniczne, wodnomelioracyjne i pielęgnacyjne. To wszystko sprawia, że dotychczasowe składowisko odpadów zyskuje nową wartość użytkową.

Piątym, a jednocześnie ostatnim etapem jest monitoring efektów, jakie daje rekultywacja terenu, który w niedalekiej przeszłości był składowiskiem odpadów. Jeśli dotychczasowe prace nie dają takiej efektywności, jak zakładano, należy wprowadzić korekty. Nie ulega natomiast wątpliwości, że rekultywacja składowiska to proces czasochłonny, który trwa nawet kilkanaście lat.

Jak wykonać biologiczną zabudowę?

Wydaje się, że najważniejszym etapem rekultywacji składowisk odpadów jest pokrycie okrywy roślinnością, co wymaga też analizy oraz planowania. Jest to również najtrudniejszy etap wszystkich prac. Projektant, który się tym zajmuje, musi bowiem zwrócić uwagę nie tylko na możliwe zanieczyszczenie gruntu, ale też emisję gazów składowiskowych czy stabilność nasypów. Właśnie dlatego roślinność, która pojawi się na rekultywowanym składowisku, musi stabilizować warstwę glebotwórczą, zabezpieczać przed erozją, inicjować procesy glebotwórcze i ograniczać spływ powierzchniowy ze skarp.

Łatwym zadaniem nie jest także właściwe dobranie samych gatunków roślin, które się tam znajdą. Muszą to być bowiem rośliny, które poradzą sobie z bardzo trudnymi warunkami. Najlepsze będą te obcego pochodzenia, które z reguły są odporniejsze na zanieczyszczenia czy niedobór wody i składników pokarmowych. Doskonałym przykładem takiej rośliny jest klon jednolistny i jego odmiany.

Przykłady udanej rekultywacji składowisk odpadów

To, że taka rekultywacja składowisk odpadów może być skuteczna, najlepiej pokazują przykłady takich miejsc na terenie Polski. Doskonałym tego potwierdzeniem jest dawne wysypisko śmieci w Gorzowie Wielkopolskim. Na nim powstało bowiem pole golfowe z dziewięcioma dołkami o powierzchni 30 hektarów.

W tym przypadku prace przebiegały w dwóch etapach. Pierwszym była niwelacja wierzchowin składowiska, uprzątnięcie odpadów wielkogabarytowych, stworzenie warstwy drenującej i gruntu mineralnego. Z kolei w drugim etapie odpowiednio ukształtowano teren, dowieziono materiał mineralny i zastosowano geowłókniny. Na jakie więc rośliny postawiono przy obsiewaniu powierzchni? Otóż były to kupkówka pospolita, kostrzewa czerwona, kostrzewa łąkowa, mietlica rozłogowa, życica trwała oraz rośliny motylowe. Nie tylko poprawiły one teren pod względem estetycznym, ale też pełnią one funkcję izolacyjno-sanitarną czy rekultywacyjną.

Nie jest o jedyny tego typu projekt. Innym przykładem są aż 22 składowiska odpadów w województwie kujawsko-pomorskim, które są w trakcie rekultywacji. Łączna powierzchnia rekultywowanych terenów wynosi 23,7 ha. Co istotne, tereny te zostaną w dużej mierze przeznaczone mieszkańcom, choć ich część zostanie oddana na cele przyrodnicze.

Widać w związku z tym wyraźnie, że rekultywacja składowisk odpadów może być efektywna i w wielu przypadkach jest to projekt skuteczny, choć dość czasochłonny. Mimo wszystko wydaje się, że takich terenów w Polsce będzie coraz więcej. Skoro Unia Europejska stawia takie wymagania w zakresie przetwarzania odpadów, to nie ma innego wyjścia. Z pewnością polskie firmy specjalizujące się w rekultywacji terenów i samych składowisk odpadów, nie będą miały z tym problemu. Zdobyte przez lata doświadczenie zaprocentuje też w kolejnych projektach.